| In- en extensieve bedrijven - Melkveehouderij |
Wat zijn verschillen in duurzaamheidsprestaties tussen intensieve en extensieve melkveebedrijven?
|
20-8-2026
|
Om de vraag in de titel te beantwoorden wordt in dit artikel een vergelijking gemaakt tussen extensieve en intensieve (uitgedrukt in kg melk per hectare) gangbare melkveebedrijven. De grens hiertussen ligt op 17.000 kg meetmelk per ha cultuurgrond. Biologische melkveebedrijven zijn niet in deze vergelijking meegenomen. Deze vergelijking betreft gemiddelden over de periode 2022 tot en met 2024. Op die manier zijn de resultaten minder afhankelijk van jaarinvloeden.
|
Bedrijfsopzet: intensieve bedrijven zijn groter in aantallen koeien en totale melkproductie
Wat direct opvalt, is dat de intensieve bedrijven gemiddeld 45 koeien (48%) in omvang groter zijn terwijl de omvang in areaal cultuurgrond met 5% hoger is en minder afwijkt (tabel 1). De totale melkproductie per bedrijf is ruim 72% hoger op de intensieve bedrijven. Er is dus een duidelijk verschil zichtbaar in de omvang van de bedrijven tussen beide groepen en het is bekend dat omvang een sterke invloed heeft op het economisch bedrijfsresultaat. Verder valt op dat extensieve bedrijven een significant hoger aandeel grasland, een lager aantal grootvee eenheden (gve) per ha en hogere jongveebezetting hebben. Tenslotte is op extensieve bedrijven zowel het aandeel bedrijven met een bedrijfshoofd jonger dan 50 jaar of met opvolger en het aandeel bedrijven met een melkrobot lager.
Bedrijfsvoering: extensief lagere melkproductie, meer weidegang, hogere vervanging
Tabel 1 laat ook verschillen in de bedrijfsvoering zien tussen intensief en extensief: de melkproductie per koe is 16% hoger op de intensieve bedrijven. Het aantal uren weidegang is bijna de helft in vergelijking met de extensieve bedrijven. Verder valt op dat het vervangingspercentage (significant) lager is op de intensieve bedrijven en het antibioticagebruik juist hoger (deze is niet significant hoger). Er zijn kleine verschillen in grondsoort: de extensieve bedrijven hebben iets vaker de grondsoort veen, terwijl de intensieve bedrijven iets vaker op zandgrond liggen.
Tabel 1 Bedrijfsopzet melkveebedrijven naar hoogte melkproductie per hectare, 2022-2024 |
| Aantal bedrijven populatie (per jaar) | 5.916 | 6.779 | 12.694 | | | | | | Bedrijfsopzet | | | | | | | | | Aantal koeien | 92 | 137 | 116 | ** | | | | | Aantal ha cultuurgrond | 59 | 64 | 62 | | | | | | Aantal gve per ha | 1,9 | 2,5 | 2,3 | ** | | | | | Jongveebezetting (per 10 melkkoeien) | 5,8 | 5,2 | 5,4 | ** | | | | | Aandeel grasland | 88 | 83 | 85 | ** | | | | | Melkproductie per bedrijf (x 1.000 kg) | 818 | 1.406 | 1.132 | ** | | | | | Melkproductie per ha voedergewassen (x 1.000 kg) | 13,8 | 21,9 | 18,3 | ** | | | | | Aandeel bedrijven met melkrobot | 37 | 48 | 43 | * | | | | | Aandeel bedrijven met bedrijfshoofd jonger dan 50 of met opvolger | 62 | 68 | 65 | | | | | | Aandeel biologisch | 0 | 0 | 0 | | | | | | Bedrijfsvoering | | | | | | | | | Melkproductie per koe (kg) | 8.875 | 10.278 | 9.759 | ** | | | | | Krachtvoer per koe (kg) | 2.301 | 2.749 | 2.583 | ** | | | | | Aandeel in totale rantsoen, van snijmaïs | 17 | 22 | 20 | ** | | | | | Weidegang (uur per koe per jaar) | 1.441 | 762 | 1.054 | ** | | | | | Vervangingspercentage melkkoeien (%) | 23 | 22 | 22 | * | | | | | Antibiotica gebruik (dierdagdoseringen per dierjaar) | 0,4 | 0,5 | 0,4 | | | | | | Aandeel klei (%) | 31 | 31 | 31 | | | | | | Aandeel loss (%) | 1 | 1 | 1 | | | | | | Aandeel veen (%) | 20 | 9 | 14 | ** | | | | | Aandeel zand (%) | 48 | 59 | 54 | * |
Economie: extensief lager inkomen, grotendeels verklaarbaar door verschil in omvang
Het (bruto-)inkomen uit bedrijf van de extensieve groep melkveebedrijven is bijna 28.000 euro per onbetaalde aje lager dan van de intensieve groep (tabel 2). Uit dezelfde tabel valt ook op te maken dat de extensieve bedrijven een hogere kostprijs en kritieke melkprijs hebben waarbij de laatste niet significant verschilt. De ontvangen melkprijs is iets hoger bij de extensieve bedrijven (maar niet significant verschillend). Het verschil wordt waarschijnlijk voor een groot deel veroorzaakt door de weidegangpremie. Verder valt op dat alle genoemde toegerekende kosten per koe op de extensieve bedrijven iets lager zijn en dat de solvabiliteit (zie toelichting indicator onderaan dit artikel voor definitie) hoger is. Ook zijn de opbrengsten uit recreatie en natuurbeheer hoger op de extensieve bedrijven. De opbrengsten en saldo per koe zijn lager op de extensieve bedrijven. Ondanks de hogere betaalde kosten per koe op de intensieve bedrijven is het inkomen uit bedrijf hoger door het schaaleffect.
Tabel 2 Economie melkveebedrijven naar hoogte melkproductie per hectare, 2022-2024 (euro tenzij anders vermeld) |
| Melkprijs | 52 | 51 | 52 | | | | | Kostprijs melk | 63 | 53 | 57 | ** | | | | Kritieke melkprijs | 50 | 48 | 49 | | | | | Diergezondheidskosten per koe | 119 | 138 | 131 | ** | | | | Opbrengsten per koe | 5.373 | 5.811 | 5.648 | ** | | | | Voerkosten per koe | 1.221 | 1.546 | 1.426 | ** | | | | Mestafzetkosten per koe | 25 | 117 | 83 | ** | | | | Betaalde kosten plus afschrijving per koe | 4.113 | 4.519 | 4.369 | ** | | | | Saldo per koe | 3.033 | 3.277 | 3.187 | ** | | | | Inkomen uit bedrijf | 117.410 | 178.120 | 149.830 | ** | | | | Idem per onbetaalde aje | 70.600 | 98.200 | 85.930 | ** | | | | Solvabiliteit | 80 | 75 | 77 | ** | | | | Opbrengsten uit recreatie en natuurbeheer | 5.320 | 2.380 | 3.750 | ** | | |
Structuurverschillen zijn een belangrijke oorzaak van een lager inkomen uit het bedrijf. Als de grootste (>150 koeien) en kleinste (<80 koeien) bedrijven worden weggelaten, dan blijkt dat het verschil in inkomen tussen beide groepen ruim gehalveerd is en niet significant verschilt (zie Tabel 3). De melkproductie per koe en per bedrijf zijn dan wel respectievelijk 14 en 20% lager op de extensieve bedrijven maar de kosten per koe liggen ook 9% lager. Per saldo dus wel een inkomensnadeel, mede omdat de extensieve bedrijven 7% minder koeien houden dan de intensieve bedrijven. De verschillen tussen beide groepen melkveebedrijven zijn over het algemeen kleiner dan zonder het toepassen van deze selectie.
Tabel 3 Economie melkveebedrijven naar hoogte melkproductie per hectare groter dan 80 en kleiner dan 150 melkkoeien 2022-2024 (euro tenzij anders vermeld) |
| Aantal bedrijven populatie (per jaar) | 2.220 | 3.460 | 5.670 | | Melkprijs | 52 | 52 | 52 | | | Kostprijs melk | 65 | 57 | 59 | * | | Kritieke melkprijs | 51 | 49 | 49 | * | | Diergezondheidskosten per koe | 121 | 141 | 134 | * | | Opbrengsten per koe | 5.204 | 5.807 | 5.581 | ** | | Voerkosten per koe | 1.208 | 1.508 | 1.396 | ** | | Mestafzetkosten per koe | 22 | 110 | 77 | ** | | Betaalde kosten plus afschrijving per koe | 4.070 | 4.476 | 4.324 | ** | | Saldo per koe | 2.936 | 3.269 | 3.145 | ** | | Inkomen uit bedrijf | 122.530 | 150.900 | 139.810 | | Idem per onbetaalde aje | 71.920 | 86.730 | 81.010 | | | Solvabiliteit | 78 | 78 | 78 | | Recreatie en natuurbeheer | 5.780 | 1.840 | 3.380 | | Kg meetmelk (x 1.000 kg) | 924 | 1.151 | 1.062 | ** | | Melkproductie per koe | 8.780 | 10.183 | 9.658 | ** |
Duurzaamheid: intensief scoort beter op carbon footprint en fosfaatoverschot, extensief op ammoniak per ha en eiwit eigen land
In tabel 4 worden de scores op duurzaamheid met elkaar vergeleken. Ten aanzien van KPI keuze is zoveel mogelijk aangesloten bij het KPI K-project (De integrale KPI-kernset Duurzame Landbouw: uitwerking voor melkveehouderij en akkerbouw: https://edepot.wur.nl/711205).
Tabel 4 Verschillen in duurzaamheidsprestaties (o.b.v. de integrale KPI-kernset) van melkveebedrijven ingedeeld naar hoogte van de melkproductie per hectare 2022-2024 |
| Bedrijven in de BIN steekproef | Aantal | 151 | 178 | 329 | | Bedrijven in de vertegenwoordigde populatie (per jaar) | Aantal | 5.916 | 6.779 | 12.694 | | KPI onderwerp | KPI indicator | | | | | Stikstofoverschot‡ | N bodemoverschot per ha (kg) | 167 | 152 | 159 | | | Ammoniak‡ | NH3 emissie bedrijf per ha in kg NH3 | 50,5 (p) | 62,4 (n) | 57,1 | ** | | NH3-emissie veld per ha in kg NH3 | 29,7 (p) | 32,4 (n) | 31,2 | * | | NH3-emissie stal en opslag per benodigd fosfaatrecht in kg NH3 | 0,26 | 0,26 | 0,26 | | | Fosfaatoverschot‡ | P2O5 overschot per ha (kg) | 4,1 (n) | -3,9(p) | -0,30 | ** | | Circulariteit‡ | Eiwit van eigen land (%) | 63 (p) | 52 (n) | 56 | ** | | Aandeel circulaire meststoffen | 67 (p) | 65 (n) | 66 | ** | | Bodembedekking | Blijvend grasland (%) | 88 (p) | 83 (n) | 85 | ** | | Broeikasgassen‡ | Carbon footprint per kg meetmelk (gram CO2-eq) (ketenbenadering) | 1.208 (n) | 1.045(p) | 1.100 | ** | | BKG NIR dier-stal-mest per benodigd fosfaatrecht (melkvee) (gram CO2-eq) | 104 | 104 | 104 | | | BKG NIR bodem per hectare (gram CO2-eq) | 1.657 | 1.622 | 1.638 | | | Energie | MJ energieproductie / MJ energieverbruik | 1,7 | 2,2 | 2 | | | % hernieuwbare energie | 26 | 26 | 26 | | | Gewasbescherming | Milieubelastingspunten per ha | 103 | 134 | 120 | | | Organische stof‡ | Organische stof aanvoer (kg / ha) | 5.350 | 5.471 | 5.417 | | | Dierenwelzijn en diergezondheid | Levensduur | KPI nog niet beschikbaar voor BIN bedrijven | | | | | Antibioticagebruik | 0,37 | 0,48 | 0,43 | | | Weidegang (uur per koe per jaar) | 1.441 (p) | 762 (n) | 1.054 | ** | | Kalf OK score | KPI nog niet beschikbaar voor BIN bedrijven | | | | | Waterbalans | KPI nog niet beschikbaar voor BIN bedrijven | | | | | Gewasdiversiteit | KPI nog niet beschikbaar voor BIN bedrijven | | | | | Natuur en landschap | KPI nog niet beschikbaar voor BIN bedrijven | | | |
Overall beeld:
De tabel laat zien dat nog niet alle KPI’s zijn uit te rekenen voor de Bedrijveninformatienet (BIN) bedrijven, bijvoorbeeld omdat de benodigde gegevens nog niet zijn vastgelegd in het BIN. Er is dus nog geen sprake van een volledige beoordeling op de integrale kernset. De extensieve bedrijven scoren significant beter op de ammoniakemissie per hectare (zowel bedrijf als veld), op de circulariteits KPI’s eiwit eigen land en aandeel circulaire meststoffen, op het aandeel blijvend grasland en op weidegang. De intensieve bedrijven scoren juist significant beter op het fosfaatoverschot en de carbon footprint per kg meetmelk. Op de andere KPI’s is geen sprake van significante verschillen tussen de groepen.
Emissies:
Ammoniak: Ammoniakemissie uit stallen en mestopslagen uitgedrukt per benodigd fosfaatrecht verschilt niet significant tussen de groepen. In dit getal komt het netto effect van rantsoenmaatregelen, beweiding en stalmaatregelen tot uiting. Hierin lijkt dus netto geen substantieel verschil tussen de groepen. De veldemissie van ammoniak per hectare is lager op de extensieve bedrijven. Hier kunnen bijvoorbeeld verschillen in beweiding (meer beweiding is minder emissie) of in bemestingsniveau (minder mest is minder emissie) aan ten grondslag liggen. De bedrijfsemissie per hectare is significant lager op de extensieve bedrijven. Dit komt, naast bovengenoemde verschillen, ook door verschillen in de mate van grondgebondenheid.
Broeikasgassen: De carbon footprint heeft betrekking op emissies inclusief de aanvoerketen. Door de zuivelketen wordt op dit getal gestuurd. De hogere carbon footprint per kg meetmelk op de extensieve bedrijven wordt deels veroorzaakt door de lagere melkproductie per koe. Het vaste emissiedeel per koe (onderhoudsvoer) wordt dan over minder melk verdeeld. Ook bevat het rantsoen minder snijmais op de extensieve bedrijven en snijmais verlaagt over het algemeen de methaanemissie. Dit wordt niet volledig gecompenseerd door lagere emissies in de aanvoerketen bij productie van kunstmest en krachtvoer bij de extensieve bedrijven. De andere twee broeikasgas KPI’s hebben alleen betrekking op de emissies die op het bedrijf plaatsvinden en vallen in de categorie landbouw (met name methaan en lachgas). Hierop wordt de Nederlandse overheid beoordeeld. Deze verschillen beiden niet significant tussen de twee groepen.
Andere KPI’s:
• De extensieve bedrijven scoren significant beter op eiwit van eigen land. Ze zijn meer grondgebonden en halen dus een groter deel van het voer (en ook het eiwit) van eigen land. Ook op het aandeel circulaire meststoffen scoren de extensieve bedrijven beter omdat het aandeel kunstmest in de bemesting kleiner is. Ook is het aandeel blijvend grasland significant hoger op de extensieve bedrijven.
• Het stikstofbodemoverschot is hoger voor de extensieve bedrijven. Dit kan te maken hebben met het hogere aandeel veengrond. Het verschil is niet significant.
• Er wordt relatief minder energie geproduceerd op extensieve bedrijven maar dit verschil is niet significant.
• Doordat bij snijmais vaak meer gewasbeschermingsmiddelen gebruikt worden dan bij gras en het aandeel gras hoger is bij de extensieve bedrijven, leidt dit tot een lagere middeleninzet en tot een lagere milieubelasting per hectare op de extensieve bedrijven. Deze is echter ook niet significant verschillend.
• Extensieve bedrijven scoren significant beter op weidegang.
Effect weglaten grootste en kleinste bedrijven:
De resultaten op duurzaamheid veranderen als de grootste (>150 koeien) en kleinste (<80 koeien) bedrijven worden weggelaten uit de analyse. De significantie van de verschillen tussen de groepen wordt in een aantal gevallen kleiner. De kengetallen energiebalans en aandeel hernieuwbare energie zijn dan wel significant verschillend: de intensieve bedrijven scoren op beide kengetallen gunstiger. Bij de ammoniak KPI’s en het aandeel blijvend grasland zijn de verschillen juist niet meer significant als de grootste en kleinste bedrijven worden weggelaten.
|